Profilaktyka otyłości u dzieci i młodzieży



Pixabay
Czas czytania: 6 min.

Otyłość została uznana za chorobę i wpisana na Międzynarodową Listę Chorób i Problemów Zdrowotnych (tzw. klasyfikacja ICD10) już ponad 50 lat temu. Definiowana jest jako nieprawidłowe lub nadmierne nagromadzenie tkanki tłuszczowej, które stanowi zagrożenie dla zdrowia i obecnie należy do głównych problemów zdrowotnych na świecie.

Otyłość jest również niezależnym czynnikiem ryzyka innych niezakaźnych chorób przewlekłych, m.in. choroby wieńcowej, nadciśnienia, udaru mózgu, niektórych nowotworów, cukrzycy typu 2, chorób pęcherzyka żółciowego, dyslipidemii, choroby zwyrodnieniowej stawów i dny oraz bezdechu sennego. Osoby z otyłością mają również czterokrotnie wyższe ryzyko ciężkiego przebiegu COVID-19 w porównaniu do osób bez otyłości. 

W ciągu ostatnich 50 lat liczba osób z otyłością na całym świecie zwiększyła się blisko trzykrotnie – obecnie jest to około 13% dorosłej populacji światowej. Globalna epidemia otyłości obejmuje nie tylko populację osób dorosłych, ale także dzieci i młodzież. Co więcej, jest ona diagnozowana w coraz młodszych grupach wiekowych. Według danych PINUTS w 2016 roku w Polsce, choroba otyłościowa występowała u 1,3% niemowląt w drugim półroczu życia, a odsetek ten wzrastał ponad dwukrotnie u dzieci w wieku 13-36 miesięcy. Prognozy wskazują, że w 2030 roku w Polsce nawet co piąte dziecko w wieku 5-9 lat może być otyłe.

Otyłość jest wynikiem kombinacji wielu przyczyn i czynników sprzyjających jej rozwojowi. Bezpośrednią przyczyną otyłości jest długotrwałe utrzymywanie się dodatniego bilansu energetycznego organizmu jako konsekwencji spożycia energii w ilości przewyższającej jej wydatkowanie. W regulacji bilansu energetycznego organizmu mają znaczenie czynniki genetyczne, jednak biorąc pod uwagę obecną globalną pandemię otyłości nie są one jedyną czy też główną jej przyczyną. Zaobserwowano, że ryzyko otyłości u dzieci obu płci jest istotnie większe w przypadku otyłości występującej u obojga rodziców, natomiast otyłość matki jest istotnym czynnikiem ryzyka wystąpienia otyłości u dziewcząt, jednak nie można wiązać tego jedynie z czynnikami genetycznymi. W dużym stopniu odpowiadają za to nieprawidłowe wzorce żywienia oraz formy spędzania wolnego czasu w domu rodzinnym. Określone geny mogą zwiększać podatność na czynniki środowiskowe, których udział w powstawaniu otyłości prostej (stanowiącej ok. 90% przypadków diagnozowanej otyłości w wieku rozwojowym) jest wiodący.

W przeciwieństwie do populacji dorosłych, gdzie obowiązują jednolite wartości do oceny statusu masy ciała, w przypadku dzieci i młodzieży dostępne są różne kryteria rozpoznawania nadwagi i otyłości tj. oparte na krajowych siatkach centylowych (opracowanych na podstawie pomiarów antropometrycznych populacji dzieci i młodzieży warszawskiej), europejskich siatkach centylowych lub punktach odcięcia (cutt-off points) opracowanych przez International Obesity Task Force (IOTF). Podstawą do zdiagnozowania otyłości w populacji pediatrycznej jest wskaźnik masy ciała BMI (body mass index = masa ciała [kg] / wzrost [m]2) powyżej 95 percentyla dla płci i wieku. Do stwierdzenia otyłości mogą być również stosowane kryteria WHO: dla dzieci poniżej 5 roku życia jest to stosunek masy ciała do wzrostu większy niż 3 odchylenia standardowe powyżej mediany WHO Child Growth Standards, natomiast dla dzieci starszych wartość BMI dla wieku większa niż 2 odchylenia standardowe powyżej mediany WHO Growth Reference.

Otyłości u dzieci nie można bagatelizować, bo już w tym wieku mogą wystąpić jej poważne konsekwencje zdrowotne, takie jak cukrzyca typu II, zaburzenia lipidowe, nadciśnienie czy niealkoholowa choroba stłuszczeniowa wątroby. Otyłość powoduje również negatywne następstwa psychospołeczne i emocjonalne: pogarsza jakość życia chorego, obniża poczucie własnej wartości i samoocenę oraz sprzyja nieakceptowaniu przez rówieśników.

Wbrew obiegowej opinii dzieci nie „wyrastają” z otyłości: 80% otyłych nastolatków będzie borykało się z tym problemem w wieku dorosłym. Sprzyja temu coraz bardziej obesogenne środowisko: reklama i dostęp do słodzonych napojów, wysokoprzetworzonych, bogatych w cukry proste i tłuszcz produktów, żywności fast-food oraz coraz większa powszechność komputerów, tabletów i innych urządzeń elektronicznych sprzyjających nieaktywnej formie spędzania czasu wolnego.

Otyłość jest poważną chorobą, jednak jej rozwój jest zwykle powolny. Jak w przypadku wielu innych chorób przewlekłych, łatwiej jest jej zapobiegać, niż leczyć. Dlatego bardzo ważne jest rozpoznanie problemu już na etapie nadmiernej masy ciała i wprowadzenie odpowiednich modyfikacji stylu życia, tj. zwiększenia aktywności fizycznej i korekty diety zgodnie z zasadami prawidłowego żywienia dla danej grupy wiekowej (szczególnie uwzględnienie co najmniej 5 porcji warzyw i owoców, mleka i naturalnych przetworów mlecznych oraz pełnoziarnistych produktów zbożowych w całodziennym jadłospisie). W tym względzie ważna jest redukcja spożycia cukrów, szczególnie tych pochodzących z napojów i słodyczy. Wytyczne WHO zalecają, aby poziom energii z cukrów wolnych (czyli tych znajdujących się m.in. w napojach, słodyczach ale również w naturalnych sokach owocowych i miodzie) w diecie nie przekraczał 10% całkowitej energii, a dla większych korzyści zdrowotnych był niższy niż 5%. Natomiast wytyczne WHO dotyczące aktywności fizycznej mówią o co najmniej 60 minutach aktywności ruchowej o umiarkowanej lub intensywnej intensywności w ciągu każdego dnia przez cały tydzień. W aspekcie działań profilaktycznych, eksperci podkreślają korzystną rolę wyłącznego karmienie piersią niemowląt, ograniczenia spożycia wysokoenergetycznej żywności ubogiej w składniki odżywcze, ograniczenia spożycia napojów słodzonych cukrem, ograniczenie tzw. czasu ekranowego (do maksymalnie 2 godzin dziennie) oraz promowania aktywnego stylu życia.

W przypadku dzieci kluczowe jest zaangażowanie w proces rodziców i często całej rodziny, która powinna aktywnie wspierać prawidłowe zachowania żywieniowe dziecka. Ponieważ otyli rodzice w mniejszym stopniu postrzegają nadmierną masę ciała swoich dzieci za problem natury zdrowotnej, to działania profilaktyczne powinny obejmować również dzieci o prawidłowej masie ciała pochodzące z rodzin obciążonych choroba otyłościową.

Profilaktyka nadmiernej masy ciała w populacji pediatrycznej powinna obejmować również działania systemowe, związane z tworzeniem prozdrowotnego środowiska, szczególnie w miejscach, w których dzieci i młodzież spędzają dużą część swojego czasu, tj. przedszkolach i szkołach. Dzieci powinny być zachęcane do aktywności ruchowej, natomiast reklama oraz dostęp do słodzonych napojów, żywności fast-food oraz słodyczy powinny być ograniczone.

System żywienia w placówkach opiekuńczo-wychowawczych oraz edukacyjnych powinien zapewniać zbilansowane posiłki z uwzględnieniem zasad prawidłowego żywienia.  Edukacja żywieniowa powinna być wprowadzona już na etapie nauczania początkowego i następnie kontynuowana przez cały okres szkolny.

Artykuł opracowany w ramach realizacji Narodowego Programu Zdrowia na lata 2021-2025; Cel Operacyjny: Profilaktyka nadwagi i otyłości; Zadanie: Szkolenia  w zakresie zasad zdrowego żywienia i aktywności fizycznej dla grup zawodowych zaangażowanych w działania na rzecz walki z nadwagą i otyłością (pracodawcy, przemysł spożywczy, menadżerowie zdrowia, zawody medyczne, nauczyciele, pracownicy ochrony zdrowia, pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej). 

Literatura:

1. Cole TJ. Establishing a standard definition for child overweight and obesity worldwide: international survey. BMJ 2000, 320:1240–3.
2. Guideline: sugars intake for adults and children. World Health Organization; Geneva: 2015.
3. Myszkowska-Ryciak J., Harton A., Lange E. i wsp. Nutritional Behaviors of Polish Adolescents: Results of the Wise Nutrition—Healthy Generation Project. Nutrients. 2019, 11(7): 1592.
4. Olszanecka-Glinianowicz M., Małecka-Tendera E., Klimek K. i wsp.: Czynniki ryzyka otyłości prostej  u dzieci śląskich w wieku 7–9 lat. Endokrynologia Pediatryczna, 2006, 2(15): 31-38
5. Skrzypek M, Krzyszycha RM, Goral K, i wsp.: Postępowanie żywieniowe w leczeniu otyłości u dzieci i młodzieży. Med Og Nauk Zdr. 2021, 27(1): 13–22.
6. Weker H., Barańska M., Riahi A. i wsp. Żywienie niemowląt i małych dzieci w Polsce – badanie PITNUTS 2016. Dev Period Med. 2017, XXI(1) :13-28.
7. WHO discussion paper. Draft recommendations for the prevention and management of obesity over the life course, including potential targets .World Health Organization; Geneva: 2021.
8. WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour. World Health Organization; Geneva: 2020.

Autor 

NCEZ – strona główna

Wspieraj MojeLipsko – pomóż nam się rozwijać

Nasza ankieta

MojeLipsko.info niebawem zacznie korzystać z możliwości płatnych artykułów. Jaka kwotę miesięcznie jesteś w stanie przeznaczyć na pełen dostep do portalu.

Bądź pierwszy, który skomentuje ten wpis

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.